“อาสาฬบูชา”สำคัญไฉน

วันอาสาฬหบูชา ซึ่งบางท่านถือว่าเป็นวันสำคัญที่สุดของศาสนาพุทธทีเดียว เพราะเป็นวันที่

พระพุทธเจ้าแสดงปฐมเทศนา ประกาศธรรมที่พระองค์ตรัสรู้แก่มนุษย์ เทวดา และสรรพสัตว์ ซึ่ง

ถือเป็นพระเมตตาอย่างใหญ่หลวงที่พระองค์ได้บอกทางสู่ความหลุดพ้นแก่ชาวโลก เพราะหาก

ไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งที่พระองค์ได้ตรัสรู้ก็จะดับไปพร้อมกับพระองค์เองในที่สุด

พระธรรมที่พระองค์ทรงแสดงในวันนั้น คือ ธัมมจักกัปปวัตนสูตร ซึ่งเป็นธรรมแม่บท

ของคำสอนทั้งหมด ได้แก่ อริยสัจ 4 ที่ประกอบด้วย ทุกข์ คือ ความทนได้ยาก ไม่พึงปรารถนา

สมุทัย คือ เหตุแห่งทุกข์ คือ ตัณหา แบ่งออกเป็น กามตัณหา (ความพอใจ เพลิดเพลินในสิ่งที่

รับรู้ด้วยสัมผัสหรืออารมณ์) ภวตัณหา (ความเพลิดเพลินพอใจในสิ่งที่มีอยู่เป็นอยู่ ความอยากมี

อยากได้) และ วิภวตัณหา (ความไม่อยากได้สิ่งที่ไม่ปรารถนา) นิโรธ คือ ความดับทุกข์ คือ

สามารถวางเฉย ละเหตุแห่งทุกข์ได้ และ มรรคมีองค์ 8 คือ หนทางสายกลาง 8 ประการที่จะ

ไปสู่นิโรธ ประกอบด้วย สัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) สัมมาสังกัปปะ (ดำริชอบ) สัมมาวาจา

(วาจาชอบ) สัมมากัมมันตะ (กระทำชอบ) สัมมาอาชีวะ (เลี้ยงชีพชอบ) สัมมาวายามะ (พยายาม

ชอบ) สัมมาสติ (ระลึกชอบ) และสัมมาสมาธิ (ตั้งจิตชอบ)

สัมมาทิฐิหรือความเห็นชอบเป็นขั้นต้นที่มีความสำคัญที่สุด โดยความเห็นชอบนั้น คือ

ไม่โอนเอียงไปทางใด ไม่หลงใหลมัวเมาทั้งในสุขและทุกข์อย่างสุดโต่ง ทางสายกลางนี้เองทำให้

ศาสนาพุทธจึงมีความแตกต่างจากศาสนาอื่นๆ โดยเฉพาะในเรื่องเกี่ยวกับความดี-ความชั่ว แม้

ทุกศาสนาสอนเหมือนกันให้ทำความดี ละเว้นความชั่ว แต่ความชั่วในแต่ละศาสนาก็อาจจะไม่

เหมือนกัน สำหรับศาสนาพุทธ สิ่งที่เป็นความดี ก็คือ การไม่เบียดเบียนทั้งตนเองและผู้อื่น ทั้ง

ในปัจจุบันและอนาคต เพราะการหลงใหลมัวเมาในความสุขก็นำมาซึ่งความทุกข์เมื่อต้องพลัด

พรากหรือสูญเสีย ส่วนการทรมานตนเองยิ่งทำให้เกิดทุกข์ ความสุดโต่งจึงไม่เป็นไปเพื่อการพ้น

จากทุกข์ได้เลย

นอกจากทำความดี ละเว้นความชั่วแล้ว ควรทำจิตให้ผ่องใส คือ มีสติรู้สภาวะแห่งใจ

เข้าใจอย่างชัดเจนทั่วถึง ด้วยจิตที่เป็นสมาธิ การมีสติหรือสมาธิยังต้องเป็นสัมมาสติและ

สัมมาสมาธิ คือการระลึกได้และมีจิตตั้งมั่นโดยชอบ คือมุ่งไปในทางที่จะพ้นทุกข์ โดยระลึกรู้ถึง

สภาพความเป็นจริงในปัจจุบันขณะของกายใจ ที่มีความทนยาก ไม่ยั่งยืน ไม่มีตัวตน ไม่ใช่เพียง

แค่รับรู้ด้วยประสาทสัมผัสหรือความนึกคิดเท่านั้น เพื่อจะได้มีความตื่นตัว รู้ตัวอยู่เสมอ และ

สามารถประคองใจให้รู้ ให้อยู่ในสิ่งที่เป็นกุศลมากกว่าอกุศล จิตที่ตั้งมั่นเป็นสมาธินั้นจะมี

อานุภาพกว่าจิตที่ไม่ได้รับการฝึก และมีผลต่อการรับรู้และกระทำสิ่งต่างๆ เช่น จะรับรู้ผ่าน

ประสาทสัมผัสต่างๆ ได้ละเอียดชัดเจนกว่า จิตที่มีอานุภาพจะต้องตั้งอยู่ในกุศลเท่านั้น เพราะ

อกุศลเป็นสิ่งที่บั่นทอนพลังของจิต ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือ เวลาที่เราโกรธเกลียดใครมากๆ ไม่

นานก็จะรู้สึกเหนื่อยนั่นเอง

แต่สิ่งที่จะมากระทบการรับรู้นั้นอาจมีมากมาย จึงต้องกำหนดขอบข่ายการรับรู้ของใจ

แต่ให้เป็นอย่างธรรมดาตามปกติ ไม่ต้องเพ่งหรือบังคับเป็นพิเศษ

การกำหนดขอบเขตการรับรู้ อาจใช้การเจริญอานาปานสติ หรือให้จิตเฝ้าดูลมหายใจที่

เข้าออก รู้เมื่อมีลมหายใจกระทบในจมูกและผ่านไป รู้ว่าหายใจเข้าหรือออกในปัจจุบัน และ

ลักษณะของลมหายใจนั้นเป็นอย่างไร แต่ไม่ต้องควบคุมลมหายใจ เมื่อมีสติก็จะสามารถรับรู้ถึง

ภาวะของกายใจในขณะนั้น เข้าใจในความเป็นทุกข์ ไม่เที่ยงแท้แน่นอน และไม่มีตัวตนของสิ่งที่

ประสบ ทำให้เราไม่ปล่อยใจให้ฟุ้งซ่านไปตามอารมณ์หรือสิ่งที่มากระทบ เพราะสิ่งที่เราคิดว่า

เป็นความสุขนั้นแท้จริงแล้วก็เป็นเพียงการถ่ายเทความทุกข์ เช่น เมื่อต้องยืนหรือเดินนานๆ พอ

ได้นั่งก็เป็นสุข แต่ถ้านั่งนานๆ ก็ปวดเมื่อยจนอยากลุกเดินเสียบ้างเหมือนกัน อย่างไรก็ตาม การ

มีสติต้องควบคู่ไปกับการมีสัมปชัญญะ คือความรู้ชัดที่เกิดจากการได้รู้ ได้ยิน และได้คิดจนเกิด

เป็นความเข้าใจอย่างถ่องแท้ และยังต้องมีสัมมาทิฏฐิหรือปัญญา เพื่อที่จะดำรงตนอยู่ในทางที่

ถูกที่ควรเสมอ

(โดย ศาสตราจารย์เกียรติคุณ ดร. อภิณัฏฐ์ กิติพันธุ์)